RTL nieuws had bij Staatssecretaris Wilma Mansveld de punctualiteitscijfers van de NS opgevraagd. Dat deed RTL door een verzoek te doen op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (‘Wob’). Die wet verplicht bestuursorganen om informatie openbaar te maken. Daar zit hem nu net de kneep. De Staatssecretaris is een bestuursorgaan, maar die beweerde dat zij die gegevens niet heeft. De gegevens heeft namelijk ProRail. ProRail is volgens de Staatssecretaris geen bestuursorgaan en ook niet werkzaam onder de verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris. Dat laatste is relevant omdat de Wob bepaalt dat ook onder verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris werkzame bedrijven informatie openbaar moeten maken. Kortom: er volgde een weigering om de punctualiteitscijfers openbaar te maken.

RTL liet het er niet bij zitten en stapte naar de rechter. Dat is in dit geval de bestuursrechter. Bij de rechtbank Amsterdam kreeg RTL gelijk. ProRail werkte volgens de rechtbank Amsterdam wel onder verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris (ECLI:NL:RBAMS:2013:3969). Tegen die uitspraak gingen de Staatssecretaris en ProRail in hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Die oordeelde op 14 mei 2014 dat ProRail niet werkzaam is onder de verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris (ECLI:NL:RVS:2014:1723). Daarmee worden de gegevens van de NS niet openbaar.

De Staatssecretaris betoogde dat zij geen zeggenschap heeft over de werkzaamheden die ProRail uitvoert, zodat daarom ProRail niet werkzaam is onder haar verantwoordelijkheid. Volgens RTL is er een stelsel van sturings- en handhavingsinstrumenten zodat ProRail wel werkzaam is onder verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris. RTL wees bijvoorbeeld op de Spoorwegwet, de beheerconcessie van ProRail en de subsidie die ProRail ontvangt.

De Raad van State legt eerst uit wat een ‘onder verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris werkzaam bedrijf’ inhoudt. Daarvoor is bepalend of de Staatssecretaris opdrachten of aanwijzingen kan geven aan het bedrijf. En zo ja, of het bedrijf zich dient te richten naar die opdrachten of aanwijzingen. Of dat zo is kan worden afgeleid uit de statuten of een gesloten overeenkomst.

De Raad van State oordeelt dat het feit dat de Staat via Railinfratrust enig aandeelhouder is van ProRail onvoldoende is om aan te nemen dat ProRail werkzaam is onder verantwoordelijkheid van de Staatssecretaris. De reden is dat de aandeelhoudersbevoegdheden volgens de statuten slechts het recht geven om leden van de Raad van Toezicht en de Raad van Commissarissen te benoemen. Dat is indirecte invloed volgens de Raad van State. Het betreft sturing op hoofdlijnen en geen sturing op operationeel niveau.

De Raad van State oordeelt vervolgens dat het enkele feit dat ProRail financieel afhankelijk is van subsidies onvoldoende is om aan te nemen dat ProRail zich moet richten naar de opdrachten van de Staatsecretaris. De subsidie is weliswaar gekoppeld aan de prestatie-indicatoren, maar dat betekent niet dat de Staatssecretaris zeggenschap heeft over de wijze waarop ProRail de werkzaamheden om de prestatie-indicatoren te bereiken uitvoert. Ook uit de beheersconcessie volgt dit niet, volgens de Raad van State.

RLT reageerde teleurgesteld in een persbericht dat is gepubliceerd op treinreiziger.nl. Er zijn weliswaar cijfers van Spoormonitor die vertragingen communiceert, maar die gegevens zijn niet altijd volledig.

Wellicht kunnen de treinreizigers en RTL hoop putten uit het nieuwe beleid van de Staatssecretaris zoals aangekondigd in de lange termijn spoorwegagenda 2. In de brief aan de Tweede Kamer van 28 maart 2014 schreef de Staatssecretaris in ferme bewoordingen dat zij scherper gaat sturen. De brief kondigt uitdrukkelijk aan dat het tot nu toe gevoerde beleid waarbij uitsluitend op gemiddelde jaarprestaties wordt gestuurd, niet meer voldoet. De Staatssecretaris zal als concessieverlener scherper sturen op voortdurende verbetering, zonder zelf het stuur over te nemen. De Staatsecretaris zal streng afrekenen op een heldere set prestaties die periodiek worden herzien. Als aandeelhouder in ProRail gaat de Staatssecretaris haar zeggenschap bij benoemingen van bestuurders en commissarissen actiever invullen dan voorheen.

In het licht van die woorden zal de Staatssecretaris wellicht haar wenkbrauwen fronsen bij het oordeel van de Raad van State dat zij ProRail geen opdrachten of aanwijzingen kan geven en dat ProRail zich niet behoeft te richten naar opdrachten of aanwijzingen van de Staatssecretaris. Dan toch maar liever de punctualiteitscijfers openbaar…..?