İran'ın nükleer programına ilişkin sorunun çözümü için 14 Temmuz 2015 tarihinde, P5+1 ülkeleri (Amerika Birleşik Devletleri, Rusya, Çin, Fransa, İngiltere ve Almanya) ile İran arasında Kapsamlı Ortak Eylem Planı ("JCPOA") adı verilen bir anlaşma üzerinde mutabakata varılmıştı. 

JCPOA kapsamında, 2006 yılından beri İran'a uygulanmakta olan yaptırımların birçoğu Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'nun, İran'ın JCPOA'ya uyduğunu bildiren raporunu BM Güvenlik Konseyi'ne sunmasının ardından kaldırılmış, diğerlerinin kaldırılması için ise on yıllık bir takvim öngörülmüştü.

8 Mayıs 2018 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump, Amerika'nın JCPOA'dan çekilmesi yönünde karar aldığını açıkladı. Bu karar uyarınca, Amerika'nın JCPOA uyarınca uygulamadan kaldırdığı İran'a yönelik yaptırımlar, belirlenen süreler sonunda tekrar uygulamaya konacak. 

Başkan Trump aynı zamanda Dışişleri ve Hazine Bakanlarına bir Milli Güvenlik Başkanlık Bildirisi vasıtasıyla JCPOA ile bağlantılı olarak kaldırılan veya feragat edilen İran'a yönelik yaptırımların bildiri tarihinden itibaren 180 günden geç olmamak üzere yeniden yürürlüğe konması için ivedilikle hazırlık yapılması talimatını verdi.

Buna göre, 6 Ağustos 2018 tarihinde, 90 günlük sürenin sona ermesi ile birlikte, aşağıdaki aktiviteler ve bunlarla ilgili hizmetler verilmesi Amerikan yaptırımlarına tabi olacaktır:

i. İran hükümeti tarafından ABD Doları satın alınması veya elde edilmesi;

ii. İran'ın altın ve değerli metal ticareti;

iii. Grafit, ham veya yarı işlenmiş alüminyum ve çelik, kömür gibi metaller ile endüstriyel prosesleri entegre eden yazılımların İran'a veya İran'dan doğrudan veya dolaylı satışı, tedariki veya transferi;

iv. İran Riyali satın alınması veya satılmasına ilişkin önemli miktardaki işlemler veya İran dışında İran Riyali cinsinden önemli miktarda fon veya hesap bulundurulması;

v. İran'ın devlet borçlanmasının satın alınması, buna katılınması veya bunun düzenlenmesine kolaylık gösterilmesi; ve

vi. İran otomotiv sektörü.

Bunlara ek olarak, 90 günlük sürenin sonunda, JCPOA uyarınca İran menşeili halı ve gıda maddelerinin Amerika'ya ithal edilmesine, ticari yolcu uçaklarının ve bunlarla ilgili parçalar ile servislerin İran'a ihracına veya yeniden ihracına ve JCPOA uyarınca izne tabi olan aktivitelere ilişkin olarak akdedilmiş şartlı sözleşmelere yönelik olarak verilen izinler de iptal edilecektir. 

4 Kasım 2018 tarihinde, 180 günlük sürenin sona ermesi ile birlikte, aşağıdaki aktiviteler ve bunlarla ilgili hizmetler verilmesi Amerikan yaptırımlarına tabi olacaktır:

i. İran'ın liman işletmecileri ve İran İslam Cumhuriyeti Gemi Taşımacılığı Hattı (IRISL), İran Güney Deniz Taşımacılığı Hattı veya bunların iştirakleri ile olanlar da dahil olmak üzere deniz taşımacılığı ve gemi inşa sektörlerine ilişkin aktiviteler;

ii. Diğerlerine ek olarak İran Milli Petrol Şirketi (NIOC), Naftiran Intertrade Şirketi (NICO) ve İran Milli Tanker Şirketi (NITC) ile ham petrol, ham petrol ürünleri veya petrokimya ürünlerinin İran'dan satın alınması da dahil olmak üzere ham petrole ilişkin işlemler;

iii. Yabancı finans kurumlarının İran Merkez Bankası ve 2012 mali yılına ilişkin Milli Savunma Yetkilendirme Yasası'nın 1245. maddesi altında belirtilen İranlı finans kurumları ile yapacakları işlemler;

iv. İran Merkez Bankası ve 2010 tarihli Kapsamlı İran Yaptırımları ve Tecrit Yasası'nın 104 (c) (2) (E) (ii) maddesi altında belirtilen İranlı finans kurumlarına özelleştirilmiş finansal mesajlaşma hizmetlerinin verilmesi;

v. Aracılık, sigorta veya reasürans hizmetlerinin verilmesi; ve

vi. İran enerji sektörü. 

Bunlara ek olarak, 180 günlük sürenin sonunda, Amerikan hükümeti Amerikalıların sahip olduğu yahut kontrolünü elinde bulundurduğu yabancı şirketlerin İran hükümeti ile veya İran devletinin yargı yetkisine tabi olan kişilerle yürüttükleri belirli aktiviteler için vermiş olduğu izinleri de iptal edecektir.

5 Kasım 2018 tarihinden daha geç olmamak üzere Amerikan hükümeti, Özel Olarak Belirlenen Vatandaş ve Engellenmiş Kişiler (SDN listesi) listesinden veya Amerikan hükümeti tarafından 16 Ocak 2016 tarihi itibariyle tutulmakta olan diğer listelerden çıkartılan kişilere uygulanacak olan yaptırımları da tekrar yürürlüğe koyacaktır.

Her ne kadar Amerika tüm global şirketleri İran ile mi yoksa Amerika ile mi ticaret yapmak istedikleri yönünde bir karara varmaya zorlasa da, özellikle Amerikalı olmayan şirketler için anılan bu yaptırımların ne şekilde uygulanacaklarına ilişkin durum, Avrupa Birliği üyesi ülkelerin bu konuda alacakları tutum uyarınca netlik kazanacaktır. Bu şartlar altında, İran ile iş yapan Türk menşeili olanlar da dahil olmak üzere tüm global şirketlerin önümüzdeki süreçte yaşanacak siyasi gelişmeleri yakından takip etmeleri ve verilen süreler içerisinde ne şekilde hareket edeceklerine karar vermeleri hayati önemde olacaktır.