Op 19 juli 2017 was het zo ver: het lang verwachte verbod op het gebruik van pesticiden op basis van glyfosaat was ook voor Vlaanderen een feit. Groot was de publieke verwondering dat deze pesticiden (zoals bijv. onkruidverdelgers) nog steeds gewoon verkrijgbaar waren in het plaatselijke tuincentrum of supermarkt. De verklaring hiervoor is op het eerste gezicht onbegrijpelijk voor een buitenstaander: het Vlaamse gewest is niet bevoegd om een verbod op de verkoop van pesticiden op basis van glyfosaat te introduceren: dat komt enkel aan de federale overheid toe. Tenslotte is er nog het recente standpunt van de Europese Commissie inzake glyfosaat: is dit standpunt wel nog verenigbaar met het voorzorgsprincipe?

Hierna een nuttige "round-up".

1. Aanleiding van het verbod op het gebruik van glyfosaat: wetenschappelijke verwarring

De bestaande Europese goedkeuring die het gebruik van glyfosaat regelt, zou op 30 juni 2016 komen te vervallen.

Naar aanleiding hiervan werd er wetenschappelijk onderzoek naar de gevolgen voor de volksgezondheid en het leefmilieu door glyfosaat geïnitieerd. Dit recente wetenschappelijk onderzoek kon echter geen uitsluitsel bieden over de al dan niet schadelijke gevolgen van het gebruik van pesticiden op basis van glyfosaat op de volksgezondheid en het leefmilieu. Twee verschillende instanties kwamen immers tot tegenstrijdige conclusies:

  • zo concludeerde de European Food Saftey Authority (EFSA) op 12 november 2015 dat glyfosaat niet als kankerverwekkend moest worden ingedeeld, minstens dat hiertoe geen aanwijzingen aanwezig waren;
  • het International Agency for Research on Cancer (IARC) publiceerde daarentegen een evaluatie van 29 juli 2015 waarin het voorstelde om glyfosaat in de klasse 2A ("waarschijnlijk kankerverwekkend voor de mens") in te delen.

Er bestond dus wetenschappelijke onduidelijkheid over de al dan niet schadelijke gevolgen van glyfosaat.

Bovendien bleek dat het onderzoek naar kankerverwekkende of toxische gevolgen van het gebruik van pesticiden die glyfosaat bevatten van de EFSA, (mogelijks) beïnvloed bleek te zijn door belanghebbende bedrijven (cf. de zgn. “Monsanto Papers”, klik hier voor meer informatie).

2. Hoe gaat de Europese Commissie om met deze tegenstrijdige wetenschappelijke conclusies?

De procedure van de Europese Commissie om de toelating van (de werkzame stof van) glyfosaat te hernieuwen voor een periode van 15 jaar, is thans nog steeds lopende.

Aangezien de bestaande toelating op 30 juni 2016 dreigde te komen vervallen, verlengde de Commissie de bestaande toelating alvast (tijdelijk) met maximaal anderhalf jaar. Hiermee kan de beslissing over de hernieuwing van de toelating tot 15 december 2017 worden uitgesteld.

In 2017 zijn op EU niveau de volgende stappen gezet:

  • op 15 maart 2017 heeft het Risk Assessment Committee (RAC) van de ECHA – ter voorbereiding van de hernieuwing - bij consensus besloten dat er op basis van de beschikbare informatie geen bewijs bestaat voor de link tussen glyfosaat en kanker bij mensen;
  • op 16 mei 2017 heeft de Europese Commissie – op basis van het verslag van de RAC - voorgesteld om de toelating van glyfosaat voor een periode van 10 jaar te hernieuwen;
  • op 20 juli 2017 heeft de Europese Commissie de onderhandelingen hieromtrent met de lidstaten heropgestart.

Het is onze verwachting dat hierover in de herfst van 2017 een stemming zal plaatsvinden.

Na deze (eventuele) hernieuwing van de toelating op EU-niveau, komt het aan de lidstaten zelf toe om glyfosaat al dan niet toe te staan.

Enkele lidstaten (bijv. Nederland en Frankrijk) wachtten deze eventuele hernieuwing (of weigering) niet af, maar namen zelf al initiatief om toch alvast een verbod op glyfosaat te bewerkstelligen. Ironisch genoeg doen zij hiertoe veelal een beroep op het Europese voorzorgbeginsel.

De vraag rees in de publieke opinie dan ook of de Europese Commissie, zelf niet onbekend met het voorzorgsbeginsel, wel voldoende rekening houdt met dit voorzorgbeginsel in het kader van haar voorstel tot vernieuwing van de Europese toelating over glyfosaat.

3. België: verbod op gebruik van glyfosaat in de drie gewesten

Ook in België is een principieel verbod van kracht.

Op 19 juli 2017 trad in het Vlaamse gewest het verbod voor het gebruik van glyfosaat door niet-professionelen in werking. Het Vlaamse verbod op het gebruik van glyfosaat is echter niet uniek in België. Sterker nog: het Vlaamse gewest was zelfs het laatste gewest om dergelijk verbod te introduceren.

Onder andere de volgende besluiten introduceerden het eigenlijke verbod – mits uitzonderingen – op het gebruik van glyfosaat in de drie gewesten:

4. Vlaamse Gewest: rechtsgrond voor het verbod van het gebruik van pesticiden op basis van glyfosaat

Het Vlaamse Gewest baseert zich voor haar verbod op de afwezigheid van een wetenschappelijke consensus over de gevolgen van glyfosaat en de onkruidverdelgers op basis van glyfosaat op de menselijke gezondheid, alsook de impact ervan op het leefmilieu en de natuur.

Het Europese voorzorgsbeginsel gebiedt, aldus de Vlaamse Regering, om in een dergelijk geval meteen een verbod op te leggen op het gebruik van pesticiden die glyfosaat bevatten door gebruikers die niet over een fytolicentie (dit is een certificaat voor professioneel gebruik, distributie of voorlichting van producten) beschikken op terreinen in particulier gebruik.

Bij gebrek aan een decretale rechtsgrond voor een dergelijk verbod, heeft het Vlaams Parlement op 28 juni 2017 bij spoedbehandeling het decreet houdende diverse bepalingen inzake omgeving, natuur en landbouw goedgekeurd.

Daarmee is uitdrukkelijk voorzien in de noodzakelijke rechtsgrond voor een dergelijk verbod.

Artikel 6 van het decreet van 8 februari 2013 houdende duurzaam gebruik van pesticiden in het Vlaamse Gewest luidt voortaan:

Het gebruik van pesticiden kan worden gereglementeerd door een verbod of gebruiksbeperkingen op te leggen. Daarbij kan een onderscheid gemaakt worden naar type werkzame stof, terreinen in specifieke gebieden, activiteit of doelgroep. De Vlaamse Regering stelt hiervoor nadere regels vast.”

5. Is het Vlaamse verbod van het gebruik van pesticiden op basis van glyfosaat absoluut?

Het verbod van het gebruik van glyfosaat in het Vlaamse Gewest is zeker niet absoluut. Het gebruik is enkel verboden voor niet-professionele gebruikers.

Voor professionele gebruikers met een fytolicentie bestaan uitzonderingen.

Onder een professionele gebruiker wordt verstaan:

elke persoon die, in de landbouwsector of in een andere sector, producten gebruikt in het kader van zijn beroepsactiviteiten, met inbegrip van bedieners van toepassingsapparatuur, technici, werkgevers en zelfstandigen”.

Een professionele gebruiker met een fytolicentie P1 (assistent professioneel gebruik), P2 (professioneel gebruik) of P3 (distributie van of voorlichting over middelen voor professioneel gebruik) mag wel degelijk pesticiden op basis van glyfosaat toepassen.

6. Hoe zit het nu met de verkoop van pesticiden op basis van glyfosaat?

Hoewel er dus voor elke niet-professionele gebruiker een verbod op het gebruik van pesticiden op basis glyfosaat geldt, kunnen niet-professionelen thans nog steeds pesticiden op basis van glyfosaat (zoals bijv. onkruidverdelger "Roundup") in hun plaatselijke tuincentrum of supermarkt aankopen. Deze aankoop is overigens nog steeds perfect legaal (in tegenstelling tot het gebruik ervan).

Men mag dus wel iets kopen, maar men mag het vervolgens niet gebruiken...

Hoe is men in deze omslachtige, Kafkaiaanse toestand kunnen terechtkomen? Welnu: het Vlaamse Gewest is op haar grondgebied enkel bevoegd met betrekking tot het gebruik van pesticiden. De verkoop van dergelijke pesticiden behoort echter onder de exclusieve bevoegdheid van de federale overheid. Het Vlaamse Gewest (net zoals de overige gewesten) kon dus de verkoop ervan niet aan banden leggen. Zo blijft een soort "gedeeltelijk gedoogbeleid" duren.

De Belgische staatsstructuur en bevoegdheidsverdeling doorkruist hier (vooralsnog) de mogelijkheid om een daadkrachtig verbod op pesticiden op basis van glyfosaat in te voeren en te hanteren.

7. Komt er ook nog een verbod op de verkoop?

Aan de pers verklaarde (intussen voormalig) federaal minister Borsus dat hij op korte termijn een voorstel zou indienen met betrekking tot een verbod op de verkoop van pesticiden op basis glyfosaat aan niet-professionelen. Voor zover ons bekend, is dat voorstel er op heden nog niet.

De heer Borsus heeft ondertussen ook de federale ministerraad verlaten en is thans minister-president binnen het Waalse Gewest geworden. Of dit enige extra vertraging met betrekking tot dit initiatief zal inhouden, is thans onduidelijk.