Sommige commissarissen zullen zich de afgelopen maanden even achter de oren hebben gekrabd, toen ze in de krant lazen dat de raad van commissarissen van KLM een tamelijk dominante rol heeft gespeeld bij het vertrek van Camiel Eurlings. Want wat is de rol van de raad van commissarissen bij het ontslag van een statutair bestuurder ook alweer?

De commissaris van een ‘gewone’ vennootschap 

Bij een ‘gewone’ naamloze of besloten vennootschap is alleen de aandeelhoudersvergadering bevoegd de statutair bestuurder te ontslaan. Deze bevoegdheid kan niet – ook niet in de statuten – worden overgedragen aan de raad van commissarissen. De aandeelhouder moet wel de ondernemingsraad om advies vragen over het voorgenomen besluit. Verder moet alle statutair bestuurders (net als de leden van de raad van commissarissen) om advies worden gevraagd. Indien de aandeelhouder de statutair bestuurders niet om advies vraagt, kan het ontslagbesluit worden vernietigd.

Daarmee lijkt de formele rol van de raad van commissarissen beperkt tot het geven van advies in de aandeelhoudersvergadering. Wel komt het met enige regelmaat voor dat in de statuten wordt bepaald dat de raad van commissarissen de oproep moet doen voor een aandeelhoudersvergadering waarin het ontslag van een statutair bestuurder wordt besproken. In dat geval kan de raad van commissarissen het voorgenomen besluit met de aandeelhouder(s) bespreken en op die manier achter de schermen invloed uitoefenen. De raad van commissarissen kan de aandeelhoudersvergadering en het voorgenomen besluit echter niet tegen de zin van de aandeelhouder(s) tegenhouden. Dat dat niet kan, is niet onbegrijpelijk, omdat een "gewone" vennootschap vaak in handen is van een beperkte groep (betrokken) aandeelhouders. Het is in dat geval terecht dat die aan deelhouders een grote invloed hebben op de benoeming en het ontslag van de bestuurder van die vennootschap.

De commissaris onder het structuurregime

Dat is heel anders bij een grote vennootschap, die onder het structuurregime valt. Onder het structuurregime van grote vennootschappen hebben commissarissen een leidende rol. Vennootschappen vallen – grof gezegd – verplicht onder het structuurregime in de volgende gevallen:

  • de vennootschap heeft een geplaatst kapitaal, dat samen met de reserves volgens de balans met toelichting ten minste 16 miljoen euro bedraagt;
  • de vennootschap of een afhankelijke maatschappij heeft een ondernemingsraad;
  • bij de vennootschap en de afhankelijke maatschappijen samen werken ten minste honderd werknemers in Nederland.

Onder het structuurregime is de raad van commissarissen exclusief belast met de benoeming en het ontslag van een statutair bestuurder. Wel dient de raad van commissarissen – op straffe van nietigheid van het besluit – de aandeelhoudersvergadering kennis te geven van een voorgenomen benoemingsbesluit. De raad van commissarissen is echter niet gebonden aan enig oordeel van de aandeelhoudersvergadering hierover.

De raad van commissarissen kan verder een bestuurder ontslaan als hij zowel de ondernemingsraad, de aandeelhoudersvergadering als de bestuurders heeft gehoord over het voorgenomen ontslagbesluit. Ook hier geldt dat de raad van commissarissen niet gehouden is het advies van de ondernemingsraad, de aandeelhoudersvergadering of de bestuurders op te volgen. Op het niet horen van de aandeelhoudersvergadering staat nietigheid van het ontslagbesluit. Het niet horen van de bestuurders kan tot vernietiging van het ontslagbesluit leiden. Dat de commissaris van een structuurvennootschap als enige bevoegd is om een bestuurder te schorsen en te ontslaan, heeft te maken met het feit dat de aandelen van een structuurvennootschap veelal in handen zijn van een grote groep (kleine) aandeelhouders, die vaak niet de moeite nemen om op een aandeelhoudersvergadering te verschijnen. Daardoor kan een actieve aandeelhouder met een groot minderheidsbelang (twintig tot dertig procent) een groot stempel drukken op de aandeelhoudersvergadering. Met het oog op de bescherming van de minderheidsaandeelhouders ligt het primaat voor het benoemen en het ontslaan van een statutair bestuurder daarom bij de raad van commissarissen.

De commissaris onder het gemitigeerd structuurregime

Indien sprake is van een gemitigeerd structuurregime (kort gezegd wanneer de structuurvennootschap deel uitmaakt van een internationaal concern, waarbij ten minste vijftig procent van het geplaatste kapitaal wordt gehouden door een moedermaatschappij waarvan de meerderheid van de werknemers in het buitenland werkt), kan de raad van commissarissen de bestuurder niet ontslaan. Wel kan de raad van commissarissen in dat geval, tenzij dat in de statuten is uitgesloten, de bestuurder schorsen. Ook deze rol van de raad van commissarissen is niet onbegrijpelijk. Als sprake is van een meerderheidsaandeelhouder (meer dan vijftig procent), dan is het goed te verdedigen dat die meerderheidsaandeelhouder direct invloed uitoefent op de benoeming en het ontslag van een statutair bestuurder.

De commissaris van een vereniging, stichting of andere entiteit

Voor wat betreft de rol van de raad van commissarissen van een vereniging, stichting of een andere entiteit bij het ontslag van een bestuurder valt weinig algemeens te zeggen, bij gebrek aan een wettelijke regeling over de rol van de raad van commissarissen (raad van toezicht) bij het ontslag (of de benoeming) van bestuurders. Het hangt dus in hoge mate van de statuten af of de raad van commissarissen een formele rol kan spelen rondom het ontslag van een bestuurder. 

De raad van commissarissen speelt in elk geval een zeer beperkte en meestal zelfs geen rol bij het benoemen van bestuurders bij een vereniging. Het primaat voor de benoeming – op welke wijze dan ook statutair geregeld – ligt bij de leden. Wel is het mogelijk dat de raad van commissarissen een voordracht aan de leden doet. De raad van commissarissen van een coöperatie of een onderlinge waarborgmaatschappij kan op grond van de wet wel een bestuurder schorsen, tenzij dit uitdrukkelijk is uitgesloten in de statuten. De algemene vergadering kan die schorsing overigens opheffen, zodat ook hier het uiteindelijke primaat bij de algemene vergadering ligt. Of de raad van commissarissen een rol speelt bij het ontslag van de bestuurder van een stichting hangt ook af van de statuten. Ook in het geval die statuten geen rechten toekennen aan de raad van commissarissen, is het wel goed verdedigbaar dat de raad van commissarissen als belanghebbende de rechtbank kan verzoeken de bestuurder te ontslaan of te schorsen.

Conclusie

Afhankelijk van het soort entiteit kan de raad van commissarissen een zeer leidende (structuurvennootschap) tot een volledig ondergeschikte (vereniging) rol spelen bij het ontslag van een statutair bestuurder. Dat laat onverlet dat een goed functionerende raad van commissarissen vrijwel altijd op de achtergrond een duidelijke, zij het soms onzichtbare rol speelt rondom het ontslag van een statutair bestuurder.