Als gevolg van steeds snellere technische ontwikkeling komt het gebruik van drones en privé-satellieten voor steeds meer partijen binnen handbereik.

Voor de overheid is het gebruik van drones en satellieten interessant in het kader van toezicht, handhaving en verkeersveiligheid. De Nationale Coördinator Terrorismebestrijding heeft daar recent in een interessant themanummer uitgebreid aandacht aan besteed. Ook voor anderen bieden drones echter tal van toepassingen. Gedacht kan worden aan de inspectie van landbouwgronden, detectie van dierziekten, het bewaken van objecten en tal van mediatoepassingen waaronder onderzoeksjournalistiek.

Het gebruik van camera's op drones zal vrijwel altijd van invloed zijn op de persoonlijke levenssfeer van individuen. Afhankelijk van het detailniveau waarop opnames gemaakt kunnen worden geldt dit ook voor satellieten. Op plaatsen waar men zich voorheen onbespied waande; op de twintigste verdieping van een flatgebouw of in een afgescheiden tuin, is met de huidige stand van de techniek reeds denkbaar dat ongemerkt derden meekijken, de mogelijkheden daartoe zullen alleen maar groter worden.

Redelijke verwachting van privacy

Een belangrijk uitgangspunt voor het maken van afwegingen binnen het privacyrecht is de redelijke verwachting van privacy die iemand in bepaalde omstandigheden mag hebben. Die redelijke verwachting kan worden beïnvloed door deugdelijke informatieverschaffing. Interessante vraag is echter of het feit dat grootschalige observatie technisch eenvoudiger wordt, tot resultaat heeft dat men er eerder rekening mee moet houden dat men gefilmd wordt of dat andere inbreuken op de privacy plaatsvinden. In het rapport "Drones & Privacy" van het ministerie van Justitie d.d. 25 november 2015, wordt gewaarschuwd voor een glijdende schaal op dit punt:

"De technologische evolutie dient er niet toe te leiden dat de verwachtingen van de burgers inzake privacy worden verminderd omwille van het feit dat de inzameling van hun persoonsgegevens gemakkelijker, discreter en minder omkaderd is geworden."

Privacy by design en Privacy by default

De Europese Algemene verordening gegevensbescherming (AGV) die binnenkort het levenslicht zal zien, introduceert voor veel verwerkingen de eis van een Privacy Impact Assessment (PIA) en dat voldaan wordt aan de concepten van privacy by design en privacy by default. Die concepten eisen dat voorafgaand aan het gebruik van een privacy beperkend middel nagedacht wordt over manieren waarop de impact zoveel mogelijk beperkt kan worden. Just Stam, somt in zijn bijdrage in bovengenoemd themanummer van de NCTV getiteld: "Privacy by Design bij Drones en Satellieten" 7 principes o​p die hierbij (specifiek voor drones) relevant zijn. Onder andere dient gebruik zoveel mogelijk te worden beperkt naar plaats en tijd. Alleen de instrumenten aanwezig op een drone die nodig zijn voor het doel dienen daarnaast te worden ingezet. Als herkenning van personen bij een toepassing niet nodig is, kan minder ver worden ingezoomd, of gewerkt met (onomkeerbare?) blurringstechnieken. Ook dient beveiliging gedurende de gehele verwerkingscyclus vanzelfsprekend veel aandacht te hebben. Reeds bij de verzending van beelden door een drone of een satelliet aan een ontvangend station kan onderschepping in beginsel immers reeds plaatsvinden. Waar mogelijk dient transparantie betracht te worden in de richting van betrokkenen.

Gevaar voor de rechtsstaat?

De techniek maakt evident reeds Orwelliaanse toestanden mogelijk. Is de rechtstaat dus in het geding als de overheid drones en satellieten intensiever gaat toepassen? Mijn persoonlijke mening is dat dat wel meevalt. Het feit dat de overheid over instrumenten kan beschikken die potentieel vrijheden aantasten, maakt op zichzelf nog niet dat de rechtstaat in het geding is. Het feit dat een agent een pistool mag dragen maakt nog niet dat hij deze ook op ongeoorloofde wijze zal gebruiken. Zolang een rechtstaat goed functioneert zal er voldoende controle op de inzet van de middelen plaatsvinden. Essentieel is daarmee dat goede controlemechanismen tot stand worden gebracht. In West-Europa komt vanuit de overheid mijns inziens dus relatief weinig dreiging voor ongeoorloofde beperking van vrijheden. Een probleem is wel dat zelfs the sky geen limit meer is en drones en satellieten niet of nauwelijks beperkt worden door landsgrenzen. Overheden die wij niet gekozen hebben en private partijen zullen steeds beter in staat zijn om informatie over Nederlandse burgers in te winnen. Het creëren van mogelijkheden om dit in de toekomst onder controle te houden, lijkt mij een grotere uitdaging.