​Afgelopen week vonden stakingen plaats in de Rotterdamse haven. Het komt steeds vaker voor dat werknemers van een bedrijf of in een bedrijfstak het werk neerleggen. Eerder staakten al metaalwerkers, schoonmakers, pakketbezorgers en medewerkers van het openbaar vervoer.

Door een staking kan een bedrijf mogelijk niet aan haar verplichtingen onder bepaalde overeenkomsten voldoen. Daarnaast kan het ook zijn dat een bedrijf niet aan haar verplichtingen kan voldoen, omdat de werknemers van een ander bedrijf staken.

Bij een wanprestatie is het wettelijke uitgangspunt dat de schuldenaar voor iedere tekortkoming in de nakoming verplicht is om de schade die de wederpartij daardoor lijdt te vergoeden, tenzij de tekortkoming niet kan worden toegerekend aan de tekortschietende partij (artikel 6:74 BW). Voor stakingen zijn vooral de vereisten van een tekortkoming, toerekenbaarheid en schade van belang.

Tekortkoming

Als door een staking geen diensten worden verleend of goederen geleverd aan contractspartijen, is er in beginsel sprake van een tekortkoming. Het kan echter per overeenkomst verschillen of men daadwerkelijk tekortschiet. Als er specifieke prestaties overeen zijn gekomen zal er eerder sprake zijn van een tekortkoming.

Toerekenbaarheid

De wettelijke bepaling ontslaat de tekortschietende partij slechts van zijn verplichting tot schadevergoeding als de tekortkoming niet aan hem kan worden toegerekend, waardoor er sprake is van overmacht. Overmacht is aan de orde als een tekortkoming niet te wijten is aan de tekortschietende partij zijn (i) schuld, noch krachtens (ii) wet, (iii) rechtshandeling of (iv) in het verkeer geldende opvattingen voor zijn rekening komt (artikel 6:75 BW).

Deze vier cumulatieve vereisten voor overmacht worden beoordeeld op basis van de omstandigheden van het geval. Relevante factoren zijn onder andere de voorzienbaarheid van de staking en de omvang daarvan, de mogelijkheid om maatregelen te nemen en de mogelijkheid om op een andere manier na te komen. Er moeten alternatieven worden afgewogen en de belanghebbende(n) moet(en) tijdig en adequaat geïnformeerd worden. Uiteraard gaat het hierbij om de redelijkerwijs te verlangen maatregelen. Een praktisch onmogelijke opoffering kan niet worden verlangd.

Ook het type staking beïnvloedt de toerekenbaarheid. Een tekortkoming door een staking binnen de eigen onderneming zal eerder toerekenbaar zijn dan een tekortkoming door een staking binnen een andere onderneming. Daarnaast zal een staking bij een individuele onderneming waarschijnlijk sneller toerekenbaar zijn dan een algemenere staking die is ingezet om een landelijk overleg kracht bij te zetten en uitgaat van de vakbonden of een hele sector treft. Toen een loodseigenaar zich bij een staking van zijn eigen werknemers door een arbeidsconflict eind jaren '80 beriep op overmacht, oordeelde de Hoge Raad dan ook dat dit een risico was dat in beginsel voor rekening van de loodseigenaar kwam. De schade aan een lading sinaasappels die door de staking niet uit een ongekoelde loods konden worden gehaald kwam voor zijn rekening.

Van het wettelijke overmachtsbegrip kan contractueel worden afgeweken. Zo kan specifiek overeen worden gekomen dat stakingen als overmacht kwalificeren. In dat geval kan contractueel worden bepaald dat een tekortkoming door een staking bij het eigen of een ander bedrijf niet toerekenbaar is, waardoor men in dat geval geëxcuseerd is van nakoming. Ook kan het overmachtsbegrip zeer ruim worden gedefinieerd, zodat het voor de tekortschietende partij gemakkelijker is om te beargumenteren dat een staking onder dit begrip valt. Een afwijking van het wettelijke overmachtsbegrip kan ook in algemene voorwaarden worden opgenomen.

Schade

Alleen de schade die is veroorzaakt door de tekortkoming kan voor vergoeding in aanmerking komen. De schade bij een staking zou eruit kunnen bestaan dat er kosten moeten worden gemaakt om derden in te schakelen om de overeenkomst alsnog uit te voeren of dat vertraging wordt opgelopen met extra kosten als gevolg. De aansprakelijkheid voor schade kan echter contractueel worden uitgesloten of gemaximeerd. Ook kan de vergoeding van bepaalde typen schade, zoals indirecte schade, gevolgschade, of vertragingsschade worden uitgesloten.

Algemene voorwaarden

Bekende branchevoorwaarden, zoals de FENEX-condities en de Nederlandse opslagvoorwaarden, bevatten veelal een ruimer overmachtsbegrip, maar kwalificeren stakingen binnen het eigen of een anders bedrijf niet meteen als overmacht. Het zal dan dus nog steeds van de omstandigheden afhangen of de eventuele tekortkoming toerekenbaar is en de schade als gevolg van de staking moet worden vergoed. Toch zal het verkrijgen van een (hoge) schadevergoeding onder deze voorwaarden onwaarschijnlijk zijn. Veelal is namelijk wel een uitsluiting of beperking van aansprakelijkheid opgenomen.

Conclusie

Ongeacht of de staking plaatsvindt in het eigen bedrijf of bij een ander bedrijf, wordt partijen die door een staking niet kunnen nakomen aangeraden om te zorgen voor een goede informatievoorziening. Handel proactief en bied alternatieven en oplossingen aan. Als u alles heeft gedaan wat redelijkerwijze tot de mogelijkheden behoorde, zal eerder geconcludeerd worden dat u in de gegeven omstandigheden niet aansprakelijk bent voor een tekortkoming en de daaruit voortvloeiende schade. Bij een staking in het eigen bedrijf loopt u echter meer risico dat een tekortkoming desondanks alsnog aan u wordt toegerekend. Mede daarom is het tevens van belang om uw contracten te controleren en mogelijk te herzien. Met name de bepalingen over aansprakelijkheid en overmacht zijn voor schade door stakingen van belang.

In dit korte overzicht is alleen de mogelijkheid van schadevergoeding besproken. Een staking kan ook andere gevolgen hebben. Het kan mogelijk een geldige reden zijn voor opschorting of ontbinding. Of deze maatregelen in uw situatie tot de mogelijkheden behoren zal afhangen van uw contract, de algemene voorwaarden en de omstandigheden van het geval. ​